Kırmızı Reçete

KIRMIZI REÇETE İLE SATILAN İLAÇLAR
Psikiyatride kullanılan ve "kırmızı reçete" ile satılan ilaçlar grubu Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tedavisinde kullanılan uyarıcı (stimulan) ilaçlardır. Bu ilaçlar; odaklanma güçlüğü, hareketleri kontrol etmede zorluk ve yaşıtlarına göre sakin olamayan kişilere reçete edilirler. Aynı zamanda, narkolepsi denilen gündüz aşırı uykululuk hali ile giden bir uyku bozukluğu hastalığında da kullanılabilir. Uyarıcı ilaçlar, beyinde Noradrenalin ve Dopamin üzerinden etki ederek tedavi edici özelliğini gösterdiği varsayılmaktadır.
Halihazırda piyasada metilfenidat içeren ilaçlar RİTALİN 10mg tablet, CONCERTA 18-27-36-54mg tablet ve MEDİKİNET 10-20-30-40mg kapsül'dür.
Metilfenidat içeren uyarıcı ilaçların bağımlılık yapması beklenmez. Bazı kişiler kendilerini daha canlı ve enerjik hissettikleri için kötüye kullanabilirler. Öğrencilerin ders çalışmak amacıyla birbirlerinin reçeteli ilaçlarını alıp kullanmaları kötüye kullanıma girmez, yanlış kullanım olarak değerlendirilebilir.
Metilfenidat içeren ilaçların sık görülen yan etkileri:
1. Sİnirlilik
2. Huzursuzluk
3. Uykuya dalmada veya sürdürmede güçlük
4. Baş dönmesi
5. Bulantı, kusma
6. İştah kaybı
7. Kilo kaybı
8. Mide-karın ağrısı
9. İshal
10. Kalpte yanması
11. Ağız kuruluğu
12. Baş ağrısı
13. Kas gerginliği
14. Uyuşukluk
15. Vücudun bazı bölgelerinin hareketini kontrol edememe
16. Rahatlayamama
17. Azalmış cinsel istek
18. Aşırı terleme
19. Sırt ağrısı
Metilfenidat kullanırken görüldüğünde ciddi kabul edilecek yan etkiler/belirtiler
1. Hızlı, düzensiz kalp atımı
2. Göğüs ağrısı
3. Nefeste zorlanma/nefes açlığı
4. Aşırı yorgunluk
5. Konuşmada yavaşlık veya zorlanma
6. Bayılma
7. Bir kol veya bacakta güçsüzlük veya uyuşma
8. Nöbet (geçirme)
9. Görmede değişiklik veya bulanık görme
10. Ajitasyon
11. NEsnelerin gerçek olmadığına inanma
12. Başklarından olağanın dışında şüphelenme
13. Halusinasyon
14. Motor veya sözel tikler
15. Depresyon
16. Anormal yükeslmiş duygudurum
17. Duygudurumda değişiklikler
18. Sık, ağrılı ereksiyonlar
19. 4 saatten fazla süren ereksiyonlar
20. El paraklarında veya ayaklarda uyuşukluk, ağrı veya ısıya hassasiyet
21. El parmakları ve ayaklarda deri renginde soluktan mavi ve kırmızıya değişmeler
22. El parmakları ve ayaklarda açıklanamayan yaralar
23. Ateş
24. Raş
25. Deride soyulma veya büllöz döküntüler
26. Kaşınma
27. Ses kısıklığı
28. Nefes almada veya yutmada zorluk
Yüksek dozda Metilfenidat (uyarıcı ilaç) alındığında görülebilecekler;
1. Kusma
2. Bulantı
3. Bayılma, görmede bulanıklık veya baş dönmesi
4. Huzursuzluk
5. Anormal hızlı nefes alma
6. Anksiyete
7. Ajitasyon
8. Vücudun bir kısmının kontrol edilemeyen şekilde sallanması
9. Kas seğirmesi
10. Nöbet
11. Bilinç kaybı
12. Bilinç bulanıklığı
13. Halusinasyon (olmayan şeyleri görmek veya sesleri duymak)
14. Terleme
15. Kızarıklık
16. Baş ağrısı
17. Ateş
18. Hızlı veya düzensiz kalp atışı
19. Pupillerde (göz bebklerinde) genişleme
20. Ağız veya burun kuruluğu
21. Kaslarda güçsüzlük, genel güçsüzlük veya koyu idrar

Etki Süreleri:
Ritalin 10mg (kısa etkili) yaklaşık 3-5 saat.
Concerta 18-27-36-54mg (uzun etkili) yaklaşık 6-12 saat
Medikinet 10-20-30-40mg (uzun etkili) yaklaşık 6-12 saat
Metilfenidat (Uyarıcı ilaçlar)'ın ticari şekline göre; kısa etkili olanlar 3-5 saat, uzun etkili olanların da 6-12 saat etki süresine sahip olmaları beklenir. Kullanmadan önce, kimde, hangi ilacın daha etkili olduğunu bilebilmek veya etki süresini kestirmek mümkün değildir. Beklenen sürelerin aksine daha uzun veya daha kısa etki süreleri görülebileceği unutulmamalıdır.
Etki

Aslında metilfenidat “uyarıcı” bir etkiye sahiptir. Bu uyarıcı özellik hiperaktif özellikler gösteren kişilerde hareketlerin yavaşlamasına, yani olması gereken düzeye indirir. Bu bazıları tarafından bireyin hareketli haline alışmış olanlar tarafından donuklaşma veya uyuşma şeklinde yanlış yorumlanır. Aslında normal hali, yani ilaçla elde edilen bu durum kişinin rahatsızlıktan arınmış bir halidir. Sonuç olarak, uyarcı etki, hareketlerin normal, yani olması gereken duruma gelmesine rahatsızlığın ortadan kalkmasına katkıda bulunur.
Dikkat süresinin uzaması uyarıcı etkinin ortaya çıkması ile oluşur. Beyinde, başta Noradrenalin ve Dopamin olmak üzere dikkatin düzenlenmesinden sorumlu sinir iletim maddelerini aktive ederek veya düzenleyerek etki gösterir. Uyarıcı etkisi olan bu ilaçlar dikkat eksikliği olanlarda dikkatin daha iyi olmasını, dikkat süresinin daha uzun olmasını sağlar. Beklenen ise, en azından 3-5 saat kadar (sürekli değil, 45 dakikada bir kısa molalar vererek) ders çalışma isteğinin artması ve odaklanmanın sağlanmasıdır. Dikkat eksikliği için kullanılan bu ilaçlar performans dikkti (istemli dikkat)'ni artırır. Ders çlışma, ders dinleme, kitap okuma gibi. Bilgisayar ile ilgilenmek, oyun oynamak, televizyon seyretmek gibi performans gerektirmeyen konularda başarılı olmak, onları akılda tutmak, yoldaki tabelaları gözden kaçırmamak, birisinin söylediği bir sözü yıllar sonra bile hatırlamak, söylenen telefon numarası veya doğum günlerini unutmamak iyi bir dikkatimizin olduğu anlamına gelmeyebilir.
Bazı kişilerde istediğimiz dikkat artışını elde edemediğimiz halde kişiye canlılık, çalışma isteği vermesi, içte bir coşku hissi artışı ile günlük olağan işleri (ders çalışmak veya kitap okumak dışındaki) daha istekli veya iştahlı yapmayı sağlaması bu içerikteki ilaçların gösterdiği başka bir etki olabilir. Ancak dikkat/performansta artış içim çok etkili olmayabilir. Bu şekilde etkinin görülmesi dikkatle seçilmiş kişilerde kullanımını düşündürmekle birlikte daha fazla çalışmak, daha fazla iş yapmak isteyenlerin ilaçları kötüye kullanımına yol açabilir.

İlacın uyarıcı etkisi bir yan etki olarak uykuda bozulmalara (uykuya dalmada güçlük, uykuyu sürdürmede güçlük gibi) da yol açabilir. Bu nedenle de bu iki ilaç sadece gündüz verilirler. Özellikle akşam saat 20:00’den sonra verilmeleri durumunda uyku kaçabilir. Bu nedenle de akşam 20:00’den sonra verilmeleri önerilmez. Bu uykusuzluk verici yan etkisi bazı kişiler tarafından (gece kulübünde çalışanlar, gece kulüplerine sık olarak gidenler, veya sınavlar öncesinde uykusuz kalarak son günlerde daha çok ders çalışmak isteyen öğrenciler tarafından) kötüye kullanılabilir. Kötüye kullanım, bir ilacın veya bir maddenin başka bir amaçla kullanımı anlamına gelir. Biz psikiyatristlerin önerisi, bu ilacın sadece gündüz okul, dersane, etüt gibi veya evde tek başına ders çalışma saatleri sırasında kullanılmasını öneririz.

Sınavlara girerken alınması önerilmez. Uyarıcı etkiye sahip olduğundan, heyecanlanma durumunda bu ilaç sınav heyecanını daha da artırarak, beklenenin aksine başarıyı düşürebilir.

Görülen başka bir durum da; İlaç beklenen dikkat artışı veya hiperaktiviteyi azaltma gibi beklenen etkilerin hiçbirini göstermeyebilir. Bu durumda kullanmanın veya etkinin ortaya çıkması için beklemenin anlamı olmaz. Bazen birkaç gün kullanımdan sonra etkinin ortaya çıkması mümkündür. Ayrıca her kullanımda tek tablet kullanımı beklenen etkiyi ortaya çıkarmayacağından değişik artışlar sağlanarak yapılan günlük kullanım dozları ilacın etkinliğini saptamak açısından denenmelidir.

Uyarıcı özellik başka yan etkileri de beraberinde getirebilir. İştahsızlık böyle bir yan etkidir. Bu ilaç iştahsızlık yanında enerji tüketimini de kolaylaştırabilir, böylece var olan kilo kaybetmeyi kolaylaştırabilir. Bu yan etki bazı kilo vermek isteyen hastalar tarafından olumlu etki olarak kabul edilir. Bu nedenle kilo vermek için başvuran hastalarımda bu ilaçla olması gereken kiloya inenler bulunmaktadır. Ancak iştah kesici, yani kilo verdirici yan etki her hastada ortaya çıkmayabilir ve sırf bu etki için ilaç kullanılmamalıdır.

Bu ilacın beklenen etkisi dikkati düzletmek, hareketliliği azaltmak olduğu halde, bu etkilerin görülmemesi de mümkündür. Bunun yanında etkiler görülmediği halde sadece yan etkilerle de karşılaşabiliriz. Uyku kaçırıcı yan etki beklendiği halde, bu ilacı aldıktan sonra uykusu gelen hastalar da yok değildir.

Beklenmeyen Etki; Bazı kişilerde dikkati artırmak veya hiperaktivite olarak kabul edilen hareketliliği azaltmak yerine tam terine hareketliliği artırabilmekte veya hırçınlık, öfke patlamaları, ağlama hissi gibi şikayetlere yol açabilir. Bu durumlarda ilaç kullanımı bırakılmalıdır.

Etki Süresi

Kısa etkili Metilfenidat ağız yoluyla alındıktan yaklaşık en fazla 5 saat sonra vücuttan tamamen atılır.

Uzun etkili ilaç için ise bilinen biraz daha farklıdır. Yeni bir teknoloji ile yapılan bu ilacın etkisinin yaklaşık 12-15 saat sürmesi beklenir. Yani günde 4-5 saat aralıklarla 3 defa Ritalin almaya eşdeğer bir etkiden söz edilir. Pratikte ise maalesef ki böyle olmamaktadır. Olumlu bir etki olan, ve günde tek sabah dozu ile kullanım beklenirken hiç etki görülmeyen, 2-4 saat etki görülen hastalar da olabilir. Bunun yanında etkinin önüne geçen yan etkiler de görülebilir. Bu yan etkiler ise; ilacın alınmasından sonraki 1 saat içinde çıkan çarpıntı, nefes daralması, küçük çocuklar tarafından tam olarak tariflenemeyen ağlama, çıldıracakmış gibi bir his şeklinde bir tabloyu ortaya çıkarabilir. Bu tablo panik atak hastalarının tariflediği durum ile aynıdır. Ancak çocuklar erişkinler gibi tariflenemeyeceğinden kriz, ölümcül, çıldırtıcı bir tablo olarak da nitelenebilir. 

Günlük Kullanım Dozları

Metilfenidat günde en fazla 90mg’a kadar kullanılabilir. Daha yüksek doz önerilmez, en azından günlük 90mg’dan daha yüksek olan dozlar beklenenden daha fazla etki göstermez. Ancak, yine de günlük pratikte günde 90mg dozunu tercih etmiyoruz.

Ritalin kısa etkilidir ve 3-5 saat etki süresine sahip olduğu düşünüldüğünde sabah-öğlen-akşam şeklinde günde 3 defa 1’er tablet verilebilir. Beklenen etkiden az bir etki olursa her bir yarım tablet artırılabilir. Her bir tablet 10mg olduğuna göre, günde 3 defa 2’şer tablet verilerek 60mg doza ulaşılabilir. Çok nadir durumlarda günde 9 tablete çıkılabilir. Bu dozların hiçbiri akşam 20:00’den sonra verilmemelidir.

Concerta ve Medikinet ise uzun etkilidir. Uzun etkili formların tablet/kapsülleri bölünmeden tek tablet halinde kullanılmalıdır. Bölündüğü taktirde etkisi ya kaybolur ya da etki süresi 3-5 saate düşer, yani uygulanan ileri teknoloji etkisini kaybetmiş olur. Yaşa göre ve kişinin dikkat eksikliği ve hiperaktivite şiddetine göre doz düşünülerek verilir

Kullanım Süresi

Dikkat eksikliği olan kişilerde yıllar boyu kullanımda bir sakıncası bulunmaz. Ancak haftada en azından 1 gün ara verilerek kullanılması önerilir. Bunun nedeni, düzenli kullanma durumunda ilacın etkisinin azalmasıdır. Bu bağımlılık olarak kabul edilmez.
Çocuklarda en azından okul eğitimi sırasında yıl boyu okula giderken ve evde ders-ödev yaparken, tatillerde sadece kitap okuma saatlerinde, veya herhangi dershane, özel ders veya etütlerde alınabilir.

Diğer Kullanım Alanları

Ağır depresyonlarda, özellikle uyku ve iştah artışı olan, veya aşırı yorgunluk, halsizlikle yataktan kalkamayan depresyondaki ve diğer tıbbi hastalıklara bağlı uyuşukluk halsizlik durumlarının eşlik ettiği (kanser gibi) hastalarda güvenle ve uzun süreli olarak kullanılabilir. Bu durumlarda da yine haftada belli günlerde ilaç kullanımına ara verilmelidir.
Bazı depresyon hastalarında, kullanılan antidepresanın etkisini artırarak depresyonu iyileştirmede katkı sağlayabilir.
Kanser hastalarında yapılan çalışmalarda canlılığı sağlamak yanında kansere bağlı gelişen ağrıyı azaltmada da etkili olabilmektedir.

Bağımlılık Yapar Mı?

Bu ilaçlar (Ritalin, Concerta, Medikinet) bağımlılık yapmaz.
Beyin hücrelerini öldürmez.
Uyuşturmaz.
Bağımlılık yapmaz, ancak bazı kişiler bu ilacın uykuyu kaçırıcı etkisinden faydalanabilirler. Bu ise kötüye kullanımdır. Gece kulüplerine takılan kişiler daha rahat ayakta kalabilmek için bu ilaçtan, biz psikiyatristlerin önermediği saatlerde alarak uykusuz kalabilirler. Psikiyatristler ise sadece gündüz almayı önerirler.

Kırmızı reçete olmasının nedeni uykuyu bozmasından yani uykuyu kaçırarak uykuya dalmayı zorlaştırmasındandır.

Metilfenidat
10mg - Kısa Etkili Ritalin
18mg, 36mg ve 54mg - Uzun Etkili Concerta
10mg-20mg-30mg-40mg - Uzun Etkili Medikinet
Doç.Dr.Murat Eren ÖZEN
Adana Özel Adana Hastanesi
www.stres112.com